ค้นหาข้อมูล | Search data

ค้นหาทั่วไป
ใส่ข้อมูลที่ต้องการค้นหา : เลือกหัวข้อที่ต้องการค้นหา :

ค้นหาจาก หมวดหมู่
UN NUMBER : 3089
ชื่อ สารเคมี Iron (เหล็ก)
ชื่ออื่นๆ,การค้า,Synonyms Ferrous
สูตรโมเลกุล Fe
CAS number 7439-89-6
ลักษณะทางกายภาพ (ติดไฟ,กลิ่น,สี ฯ) เหล็กเป็นของแข็ง สีดำหรือเทา ส่วนใหญ่มักพบเห็นในรูปออกซิไดซ์ (oxidized form) หรือ iron (III) oxide ความถ่วงจำเพาะสูง (7.68) ไม่มีกลิ่น ไม่มีรส ไม่ละลายน้ำ ติดไฟได้ถ้าอยู่ในลักษณะผงฝุ่น รวมทั้งระเบิดได้ในกรณีที่โดนความร้อนหรือสารเคมี
ค่ามาตรฐานในสถานที่ทำงาน
● ACGIH ACGIH TLV: iron oxide (Fe2O3) (2005) TWA 5 mg/m3, soluble iron salts (as Fe) (1990) TWA 1 mg/m3
● OSHA OSHA PEL TWA 10 mg/m3
● NIOSH NIOSH REL iron oxide dust and fume (as Fe) TWA 5 mg/m3
● IDLH IDLH = 2,500 mg/m3
● ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่องความปลอดภัยในการทำงานเกี่ยวกับภาวะแวดล้อม (สารเคมี) ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่องความปลอดภัยในการทำงานเกี่ยวกับภาวะแวดล้อม (สารเคมี) พ.ศ. 2520: TWA = 10 mg/m3
● มาตรฐานอื่นๆ ไม่มี
● BEI ถ้าเป็นในเชิงพิษวิทยาอาชีพ ยังไม่มีองค์กรที่น่าเชื่อถือองค์กรใดกำหนดไว้
การใช้ประโยชน์,ความเสี่ยงในการสัมผัส - ธาตุเหล็กนั้นนิยมใช้ในการรักษาภาวะโลหิตจางมาช้านาน รวมถึงนิยมใช้เป็นส่วนประกอบของผลิตภัณฑ์เสริมอาหารหลายชนิด แต่ด้วยความสะดวกในการซื้อหาได้ทั่วไป อีกทั้งเม็ดยาบำรุงโลหิตต่างๆ มักมีสีสันสดใสสวยงาม และมักเคลือบน้ำตาลไว้ ทำให้เด็กเล็กเป็นเหยื่อจากภาวะเหล็กเป็นพิษหรือเหล็กเกินมากที่สุด จากการกินธาตุเหล็กเกินขนาดเนื่องจากคิดว่ายาบำรุงโลหิต หรือผลิตภัณฑ์เสริมอาหารเป็นขนม - สำหรับเหล็กในร่างกายส่วนใหญ่จะรวมเป็นสารประกอบอยู่ในฮีม (heme) ซึ่งเป็นส่วนประกอบของโปรตีนที่ทำหน้าที่สำคัญหลายชนิด ไม่ว่าจะเป็น เลือด กล้ามเนื้อ ตลอดจนน้ำย่อยต่าง ๆ เป็นต้น
กลไกการก่อโรค เหล็กมีฤทธิ์กัดกร่อนต่อเยื่อบุทางเดินอาหาร ซึ่งอาจก่อให้เกิดการตายของเนื้อเยื่อชนิดช้ำเลือด (haemorrhagic necrosis) และการทะลุของทางเดินอาหาร นอกจากนี้การกัดกร่อนระคายเคืองยังอาจทำให้เกิดการสูญเสียสารน้ำปริมาณมากจากทางเดินอาหารโดยเฉียบพลัน ซึ่งอาจทำให้ช็อกจากการสูญเสียน้ำ (hypovolemic shock) ได้ เหล็กที่ถูกดูดซึมเข้าสู่ร่างกายในปริมาณมากเกินไป จะมีความสามารถในการจับกับโปรตีนเป็นปริมาณสูง ทำให้เซลล์ต่างๆ ทำงานผิดปกติและตายได้ ส่งผลให้เกิดภาวะเลือดเป็นกรด (lactic acidosis) และระบบอวัยวะล้มเหลว (organ failure) สารพันธะ (ligands) ของธาตุเหล็กในร่างกายยังกระตุ้นให้เกิดพิษจากออกซิเจน (oxidative stress) และพิษอนุมูลอิสระ (free-radical injury) ได้ ตามปกติเมื่อร่างกายรับเหล็กเข้าไป เหล็กจะจับกับโปรตีน transferrin และส่วนที่เหลือใช้จะถูกเก็บสะสมในรูปของ ferritin และ haemosiderin การได้รับเหล็กในปริมาณสูง จะทำให้มี ferritin ปริมาณมาก มีฤทธิ์กระตุ้นให้มีการหลั่งสาร histamine และ serotonin ทำให้เกิดความเสียหายและผิดปกติในการซึมผ่านของหลอดเลือด (venous permeability vascular damage) ธาตุเหล็กปริมาณสูงบน mitochondria จะขัดขวางการทำงานของ lipid peroxidase enzyme ทำให้ mitochondrial membrane ถูกทำลาย ขบวนการส่งถ่ายอิเล็กตรอน (electron transport) และ phosphorylation จึงเสียไป ทำให้เซลล์ต้องใช้ขบวนการหายใจแบบ anaerobic pathway เกิดภาวะเลือดเป็นกรด (lactic acidosis) สำหรับผงฝุ่นเหล็กจากการทำงาน ก่อให้เกิดอันตรายเมื่อสัมผัสผิวหนัง เข้าตา กิน หรือสูดดมเข้าทางปอด โดยจะก่อความระคายเคืองเสียเป็นส่วนมาก ฝุ่นเหล็กจากการทำงานที่สะสมในปอดทำให้เกิดโรคปอดฝุ่นเหล็ก (siderosis) ทำให้ภาพรังสีทรวงอกของคนทำงานผิดปกติไป คือจะมีลักษณะเป็นจุดสีขาวเกิดขึ้นจำนวนมาก แต่โรคปอดฝุ่นเหล็กนี้ เป็นโรคที่มักจะไม่ก่ออาการหอบเหนื่อยรุนแรงเหมือนโรคในกลุ่มฝุ่นจับปอด (pneumoconiosis) ชนิดอื่นๆ เช่น ปอดฝุ่นหิน (silicosis) ปอดใยหิน (asbestosis) เป็นต้น กรณีที่มีธาตุเหล็กสะสมในดวงตา เช่นมีเศษเหล็กฝังเข้าในดวงตาเนื่องจากอุบัติเหตุจากการทำงานเป็นเวลานาน จะทำให้เกิดการเปลี่ยนสีและการเสื่อมของเนื้อเยื่อตา (siderosis bulbi)
อาการเฉียบพลัน มักเรียกว่า ภาวะเหล็กเป็นพิษ (iron poisoning หรือ acute iron overload) ผู้ป่วยที่ได้รับเหล็กต่ำกว่า 20 มิลลิกรัม/กิโลกรัม มักไม่มีอาการ ผู้ป่วยที่ได้รับเหล็กระหว่าง 20 – 30 มิลลิกรัม/กิโลกรัม มักอาเจียน ปวดท้อง และท้องเสีย ผู้ป่วยที่ได้รับเหล็กมากกว่า 40 มิลลิกรัม/กิโลกรัม มักมีอาการรุนแรง ในขณะที่ผู้ป่วยที่ได้รับเหล็กมากกว่า 60 มิลลิกรัม/กิโลกรัม มักเสียชีวิต เด็กมักมีอาการที่รวดเร็วและรุนแรงกว่าผู้ใหญ่ ผู้ป่วยที่ได้รับเหล็กปริมาณมากๆ แต่ไม่อาเจียน มักไม่ได้มีสาเหตุจากการกิน เนื่องจากอาการเฉียบพลันของระบบทางเดินอาหารจากการกินธาตุเหล็ก คือ ปวดท้อง อาเจียน ท้องร่วง ถ่ายเป็นเลือด รวมถึงมักเกิดแผลเปื่อยในกระเพาะอาหาร ไปจนถึงกระเพาะทะลุร่วมด้วยถ้ากินเข้าไปปริมาณมาก และมักสูญเสียน้ำอย่างรวดเร็วในเวลาไม่นาน ซึ่งผู้ป่วยอาจเสียชีวิตในในระยะนี้ก็ได้ นอกจากนี้ ferritin ที่มีฤทธิ์เป็น vasodilator ยังอาจทำให้ภาวะช็อกมีความรุนแรงขึ้นด้วย ผู้ป่วยที่ยังไม่เสียชีวิตจากช่วงอาการเฉียบพลัน ผ่านไปราว 12 ชั่วโมงจะเกิดการทุเลาลวงได้ และอาการทุเลาลวงนี้อาจนานถึง 24 ชั่วโมง เมื่อเหล็กผ่านระบบทางเดินอาหาร ดูดซึมเข้าสู่อวัยวะอื่นๆ เช่น ตับ สมอง ในเวลาต่อมา อาการจะทรุดลงอย่างรวดเร็ว โดยมีอาการโคม่า (coma) ช็อก (shock) ชัก (seizures) ภาวะเลือดเป็นกรดจากเมตาบอลิก (metabolic acidosis) การแข็งตัวของเลือดผิดปกติ (coagulopathy) ผู้ป่วยจะเสียชีวิตจากตับวาย (liver failure) หรือโลหิตเป็นพิษ (sepsis) จากเชื้อ Yersinia enterocolitica หากผู้ป่วยรอดชีวิตมาได้ ในระยะยาวแผลเป็นจากการกัดกร่อนในระบบทางเดินอาหาร มักทำให้หูรูดกระเพาะอาหารตีบ (pyloric stricture) หรือเกิดภาวะลำไส้อุดตัน (intestinal obstruction) นอกจากนี้เหล็กที่ตกค้างยังอาจจับตัวกันเป็นก้อนในทางเดินอาหาร (bezoar formation) ได้
อาการเรื้อรัง มักเรียกว่า ภาวะเหล็กเกิน (iron overload) เกิดจากการได้รับธาตุเหล็กเกินกว่าที่ร่างกายต้องการ ต่อเนื่องเป็นระยะเวลายาวนาน สาเหตุ เช่น การรับเลือดหลายครั้ง (frequent blood transfusion) หรือภาวะโลหิตจางที่มีการทำลายของเม็ดเลือดมาก เช่น โรคธาลัสซีเมีย (Thalassaemia) เป็นต้น เหล็กที่มีมากเกินไปจะไปสะสมตามอวัยวะต่างๆ เช่น ตับ หัวใจ และต่อมไร้ท่อต่างๆ ทำให้เซลล์อวัยวะเหล่านี้ถูกทำลาย เรียกภาวะ secondary haemochromatosis ส่วนภาวะ haemosiderosis นั้น เกิดจากการสะสมของ haemosiderin ตามอวัยวะต่างๆ เกิดได้จากการรับเลือด การแตกทำลายของเม็ดเลือดแดงในร่างกาย จนถึงภาวะลิ้นหัวใจไมทรัลตีบ (mitral stenosis) ความแตกต่างของสองภาวะนี้คือ haemosiderosis จะไม่เกิดการทำลายเนื้อเยื่อ ในขณะที่ haemochromatosis มีการทำลายเนื้อเยื่อร่วมด้วย
คุณสมบัติก่อมะเร็ง (IARC) IARC saccharated iron oxide Group 3, iron and steel founding (occupational exposure) Group 1, surgical implants and other foreign bodies (contain iron, nickel and chromium) Group 2B ACGIH Carcinogenicity (iron oxide) A4
การวินิจฉัย
● เกณฑ์การวินิจฉัย ไม่มี (ไม่อยู่ในบัญชีรายชื่อโรคจากการทำงานของประเทศไทย ฉบับ พ.ศ. 2550)
● การตรวจทางห้องปฏิบัติการ(ตรวจในเลือด,ปัสสาวะ ฯ) - Serum Ferritin ระดับ serum iron สูงกว่า 450 ไมโครกรัม/เดซิลิตร มักบ่งชี้ว่ามีภาวะเหล็กเป็นพิษเกิดขึ้นแล้ว ระดับ serum iron ที่สูงกว่า 800 ไมโครกรัม/เดซิลิตร ขึ้นไป มักเกิดความเป็นพิษที่รุนแรงพิษปานกลาง (mild-to-moderate toxicity) มักพบระดับ serum iron ประมาณ 350-500 ไมโครกรัม/เดซิลิตร พิษต่อตับ (hepatotoxicity) มักพบได้เมื่อระดับ serum iron สูงกว่า 500 ไมโครกรัม/เดซิลิตร การเจาะเลือดเร็วเกินไปหรือช้าเกินไป หลังจากได้รับธาตุเหล็ก จะทำให้ผลเชื่อถือไม่ได้ การเจาะเลือดดูระดับ serum iron ต้องตรวจช่วง 4 – 6 ชั่วโมงหลังได้รับธาตุเหล็ก และตรวจซ้ำอีกในช่วง 8 – 12 ชั่วโมง ต่อมา เพื่อดูภาวะเหล็กตกค้าง หรือกรณีดูดซึมช้า เช่น ได้รับเหล็กจากยาเม็ดที่ละลายช้า - Complete blood count (CBC) ผู้ป่วยภาวะเหล็กเป็นพิษที่รุนแรง มักมีจำนวนเม็ดเลือดขาว (white blood cell count) มากกว่า 15,000 เซลล์/ลูกบาศก์มิลลิเมตร นอกจากนี้ยังสามารถใช้ประเมินการเสียเลือดในระบบทางเดินอาหารได้ - Blood glucose level ระดับน้ำตาลในเลือดที่สูงกว่า 150 มิลลิกรัม/เดซิลิตร พบได้บ่อยในภาวะเหล็กเป็นพิษขั้นรุนแรง นอกจากนี้ยังมีประโยชน์ในการติดตามภาวะตับบกพร่อง (hepatic dysfunction) ในผู้ป่วยบางรายที่เป็นพิษรุนแรง ซึ่งมักพบน้ำตาลในเลือดต่ำ - X-ray อาจใช้ตรวจหาปริมาณเม็ดยาบำรุงโลหิตในท้องของเด็กเล็กที่ไม่สามารถให้ประวัติได้ชัดเจน และอาจใช้ประเมินการรักษาเบื้องต้น เช่น การล้างท้องในผู้ใหญ่ที่เพิ่งกินเม็ดยาบำรุงโลหิตปริมาณมากๆ มาใหม่ๆ ได้หากเม็ดยายังอยู่ในสภาพดี - อื่นๆ เช่น electrolyte, liver function test, coagulation studies, serum amylase เพื่อดูความเสียหายต่ออวัยวะภายในอื่น ๆ ในระยะท้าย
การรักษา
● การรักษาเฉพาะ - สำหรับการรักษาเฉพาะเจาะจงนั้นทำโดย (1) ให้ deferoxamine และเฝ้าสังเกตสีปัสสาวะ ซึ่งมักจะมีสีแสดหรือสีแดงอมชมพู (rosé wine – vin rosé) ของ chelated deferoxamine-iron complex อาจหยุดให้ deferoxamine ได้หากสีปัสสาวะกลับมาเป็นปกติ แต่อาจไม่สามารถสังเกตสีปัสสาวะได้ทุกราย เนื่องจากบางรายสีปัสสาวะอาจไม่แดง หรือสังเกตได้ยาก หลีกเลี่ยงการให้ deferoxamine ต่อเนื่องยาวนานกว่า 36 – 72 ชั่วโมง เนื่องจากอาจทำให้เกิด adult respiratory distress syndrome (ARDS) และโลหิตเป็นพิษ (sepsis) จากเชื้อ Yersinia ได้ (2) การล้างไต หรือการฟอกเลือด (haemodialysis) และการกรองเลือด (haemoperfusion) มีประโยชน์ในการกำจัด deferoxamine-iron complex ในผู้ป่วยไตบกพร่อง (3) การเปลี่ยนถ่ายเลือด (exchange transfusion) มีการใช้บ้างในเด็กเล็กที่กลืนกินเหล็กเข้าไปปริมาณมาก
● การรักษาตามอาการ - พิษจากการกลืนกิน การรักษาภาวะฉุกเฉิน และประคับประคองอาการ (1) รักษาระบบทางเดินหายใจ ป้องกันการสำลักหากมีการอาเจียน ควรให้ออกซิเจน และอาจพิจารณาช่วยหายใจหากจำเป็น (2) ให้สารน้ำทางหลอดเลือดดำเพื่อป้องกันและรักษาอาการช็อก โดยพิจารณาให้เป็น isotonic crystalloid ได้แก่ 0.9% normal saline solution (NSS) หรือ lactated Ringer's solution (LRS) (3) รักษาหรือแก้ไขอาการแทรกซ้อนอื่นๆ ถ้ามี เช่น โคม่า (coma) ชัก (seizures) ภาวะเลือดเป็นกรดจากเมตาบอลิก (metabolic acidosis) (4) การล้างท้องทำได้ยาก เนื่องจากเหล็กมีสภาพหนืดตัวในกระเพาะอาหาร ยกเว้นถ้ายังอยู่ในลักษณะเม็ดยาที่ยังเห็นมีสภาพสมบูรณ์ในภาพ X-ray (5) ไม่นิยมให้ ipecac syrup เนื่องจากจะทำให้สังเกตอาการของระบบทางเดินอาหารได้ยาก และยังอาจทำให้เกิดการระคายเคืองมากขึ้น แต่อาจให้ในการปฐมพยาบาลได้ในผู้ป่วยที่เพิ่งได้รับยาบำรุงเลือดปริมาณมากเข้าไปใหม่ๆ (6) Activated charcoal ไม่มีประโยชน์ในการขจัดพิษจากเหล็ก - พิษจากการเข้าตา การปฐมพยาบาล ให้ถอดคอนแทคเลนส์ออกทันทีถ้ามีเศษเหล็กเข้าตา ล้างตาผ่านน้ำด้วยน้ำสะอาด หรือน้ำเกลือ 0.9 % (normal saline solution) นานอย่างน้อย 15 นาที กลอกตาไปมาเพื่อให้ล้างได้ทั่ว ตรวจดูกระจกตาด้วยไฟฉาย หากมีละอองเหล็กติดอยู่ที่กระจกตา แพทย์ที่ดูแลอาจพิจารณาเขี่ยออกด้วยเข็มแล้วปิดตาแน่น หรือถ้าไม่แน่ใจควรปรึกษาจักษุแพทย์ อาจย้อมสีตาด้วยสี fluorescein เพื่อดูความเสียหายต่อกระจกตาให้ชัดเจนขึ้น ควรปรึกษาจักษุแพทย์หากสงสัยว่ามีพยาธิสภาพใดๆ ก็ตามเกิดขึ้นที่กระจกตาหรือภายในดวงตา - พิษจากการสัมผัสผิวหนัง ถอดเสื้อผ้าที่ปนเปื้อนออก ล้างบริเวณที่สัมผัสด้วยน้ำและสบู่ แล้วรักษาตามอาการหากเกิดการระคายเคือง - พิษจากการสูดดม ให้แยกผู้ป่วยมายังบริเวณที่ปลอดภัย เปิดโล่ง อากาศถ่ายเทสะดวก หากมีอาการมาก อาจต้องประเมินการทำงานระบบทางเดินหายใจ และรักษาตามอาการ
การป้องกัน,มาตรการทางความปลอดภัยและสุขภาพ,การเฝ้าระวังทางการแพทย์ - การป้องกัน ลดการสัมผัสตามหลักอาชีวอนามัย - มาตรการทางความปลอดภัยและสุขภาพ ลดปริมาณฝุ่นเหล็กที่ฟุ้งกระจายขึ้นมาในบรรยากาศการทำงานให้น้อยลงที่สุด - การเฝ้าระวังทางการแพทย์ ตรวจภาพรังสีทรวงอกทุกปีเพื่อคัดกรองโรคปอดฝุ่นเหล็ก - การเตรียมตัวเมื่อเกิดเหตุฉุกเฉิน ซักซ้อมแผนอุบัติภัย
เอกสารอ้างอิง - Spanierman, C; Tarabar, A (2011). Iron Toxicity in Emergency Medicine. July 27, 2011. available from http://reference.medscape.com - Olson KR, Anderson IB, Benowitz NL, Blanc PD, Clark RF, Kearney TE, et al. Poisoning & drug overdose. the California Poison Control System. 5th ed. New York: McGraw-Hill 2004.